Waarschuwingssysteem kernreactor maand lang defect

Op 11 juni 2013 gaat het mis bij de kernreactor in Petten. Een waarschuwingssysteem dat omwonenden beschermt tegen teveel radioactiviteit gaat stuk. Het systeem, de gasmonitor II, controleert de uitgaande lucht van de reactor voordat deze de schoorsteen verlaat. Zo moet radioactieve besmetting worden voorkomen. Dat blijkt uit documenten die Brandpunt Reporter in handen kreeg na een beroep op de Wet Openbaarheid van Bestuur.

Wanneer de gasmonitor teveel radioactiviteit meet, kan het de kernreactor automatisch uitschakelen. Dat heet een RSA – een Reactor Snel Afschakeling. Of, in het jargon van de nucleaire industrie: een scram.

Uit de vrij gegeven overheidsdocumenten blijkt dat de gasmonitor in de zomer van 2013 een maand lang defect is. Zonder dat het reactorpersoneel dat in de gaten heeft.

Het defect aan de gasmonitor leidt tot een onderzoek door de Kernfysische Dienst (KFD), een onderdeel van de Inspectie Leefomgeving en Transport van het ministerie van Infrastructuur en Milieu. De KFD trekt, zo blijkt nu, een aantal ontluisterende conclusies over het bedrijf dat de kernreactor exploiteert, de Nuclear Research and consultancy Group (NRG).

Wat is er precies gebeurd?

Op 11 juni 2013 ziet een medewerker van de reactor op gasmonitor II een rood waarschuwingslampje knipperen. De gasmonitor bestaat uit drie meetinstrumenten, sets genoemd. Het lampje dat knippert is van set 2. De medewerker drukt net zo vaak ('tig keer') (zie pagina 107 in Wob-besluit verzoek documenten activiteiten Energieonderzoek Centrum Nederland) op de resetknop tot het knipperen stopt. Hij onderzoekt niet waarom het knippert.

Het lampje gaat uit. De reactor niet. Omdat het lampje niet opnieuw gaat knipperen en de reactor een maand later toch stil zal worden gelegd voor onderhoud, besluit het personeel de reactor niet stil te leggen. "Dit om geen onnodige scram te veroorzaken.", noteert de KFD later. (zie pagina 107 in Wob-besluit verzoek documenten activiteiten Energieonderzoek Centrum Nederland)

Twee weken later is er opnieuw een probleem met gasmonitor II. Opnieuw gaat het om set 2. Het is 24 juni wanneer een medewerker van de 'regelzaal' opmerkt dat set 2 een sterk afwijkende waarde laat zien. (De drie sets van de gasmonitor laten de volgende waarden zien: set 1: 6, set 2: 47, set 3: 7. Set 2 meet dus een veel hogere waarde dan de andere twee sets.)

Het reactorpersoneel trekt de conclusie dat set 2 defect is. NRG weet dus dat het systeem dat de bevolking van Petten moet beschermen tegen de uitstoot van radioactieve lucht niet naar behoren functioneert. Maar, opnieuw wordt besloten de reactor niet stil te leggen. De KFD over die beslissing:

"niet duidelijk [is] geworden op basis waarvan NRG heeft besloten de reactor niet te stoppen nadat op 24 juni de conclusie was dat set 2 niet meer functioneerde." (zie pagina 107 in Wob-besluit verzoek documenten activiteiten Energieonderzoek Centrum Nederland

Twee weken later legt NRG de kernreactor alsnog stil. Niet vanwege de problemen met gasmonitor II, maar voor gepland onderhoud. Monteurs onderzoeken, – een maand na het knipperen van het waarschuwingslampje -, voor het eerst de defecte gasmonitor. En doen een verrassende ontdekking. Set 2 is niet stuk – hij functioneert prima.

Het zijn de twee andere meetinstrumenten, sets 1 en 3, die defect zijn. Twee van de drie meetinstrumenten van gasmonitor II blijken niet te werken. Het systeem dat automatisch moet ingrijpen wanneer de reactor teveel radioactiviteit uitstoot, is al een maand lang defect.

Doordat NRG op 11 juni niet adequaat reageert op het knipperende lampje, heeft deze situatie weken lang kunnen voortbestaan. In de woorden van de Kernfysische Dienst:

De KFD is van mening dat NRG niet heeft stilgestaan bij de vraag wat het betekent dat set 2 niet meer functioneert. Hierdoor is onopgemerkt gebleven dat in geval van een incident de containmentfunctie van het reactorgebouw niet is geborgd en daardoor activiteit naar de omgeving zou kunnen worden geloosd." (zie pagina 107 in Wob-besluit verzoek documenten activiteiten Energieonderzoek Centrum Nederland)

Een maand na het eerste signaal dat er iets mis is, twee weken na de conclusie dat de gasmonitor defect is, treedt NRG dus voor het eerst op. De buitenwereld krijgt een ander verhaal te horen. In een persbericht over het incident zegt de onderneming dat: "De storing in de gasmonitor is direct na constatering verholpen."

De KFD maakt zich zorgen over de veiligheidscultuur bij NRG. De dienst krijgt bijval van een werknemer van de kernreactor. Die vult op 20 juli 2013 een zogenoemd POS-formulier in. Een document waarin werknemers van NRG een "(Potentieel) Onveilige Situatie" kunnen melden. De werknemer schrijft:

"De bezetting van diverse functies binnen de HFR is bijzonder mager (te veel mensen op sleutelposities zijn gelijktijdig met vakantie). Ingeval van een calamiteit kan er onvoldoende adequaat gereageerd worden."
(zie pagina 69 in Wob-besluit verzoek documenten activiteiten Energieonderzoek Centrum Nederland)

Tien dagen later, op 30 juli, melden twee inspecteurs van de Kernfysische Dienst zich bij NRG in Petten. Zij komen onderzoeken wat er mis ging met gasmonitor II. De inspecteurs spreken een aantal medewerkers van NRG. Ze willen weten waarom het reactorpersoneel dacht dat set 2 stuk was. En niet de sets 1 en 3.

Dat de sets uiteenlopende waardes lieten zien is duidelijk. Maar, waarom keek het personeel niet naar eerder gemeten waardes? (Die worden maandelijks gecontroleerd.) Dan was snel duidelijk geworden dat juist set 2 een gebruikelijke, 'normale' waarde toonde, en de andere sets niet.

Het antwoord van NRG, een bedrijf dat zich voorstaat op het veilig exploiteren van nucleaire installaties, is even eerlijk als ontluisterend:

"Er is door NRG aangegeven dat niemand feeling heeft met de waardes en dat niet aan trendwatching wordt gedaan. De waardes worden genoteerd maar ze zeggen eigenlijk niemand iets." (zie pagina 107 in Wob-besluit verzoek documenten activiteiten Energieonderzoek Centrum Nederland)

Op 22 augustus schrijven de inspecteurs van de KFD hun eindrapport. NRG heeft laks gehandeld. De onderneming heeft 'een afwachtende houding' getoond. Niet nagedacht over de gevolgen van de storing, en geen onderzoek gedaan naar de oorzaak.

"De KFD vindt dat NRG bij het melden van deze storing en de afhandeling hiervan niet heeft gehandeld zoals van NRG mag worden verwacht i.g.v. een storing." (zie pagina 107 in Wob-besluit verzoek documenten activiteiten Energieonderzoek Centrum Nederland)

Omdat de gasmonitor II stuk was, heeft NRG de veiligheidsvoorschriften overtreden. Het bedrijf heeft het defect bovendien te laat gemeld. NRG moet een dergelijke storing binnen 8 uur rapporteren maar deed dat pas na 5 dagen.

"De hierboven genoemde overtredingen betekenen dat niet voldaan is aan de randvoorwaarden waarbinnen de HFR reactortechnisch verantwoord en veilig bedreven en onderhouden dient te worden."
(zie pagina 107 in Wob-besluit verzoek documenten activiteiten Energieonderzoek Centrum Nederland)

De Inspectie Leefomgeving en Transport (waar de KFD onder valt) laat NRG weten een last onder dwangsom op te leggen (zie pagina 123 in Wob-besluit verzoek documenten activiteiten Energieonderzoek Centrum Nederland). Dat betekent dat wanneer het bedrijf nog een keer de fout in gaat het een boete moet betalen. De reden: NRG heeft al vaker defecten te laat gemeld. De minister van Infrastructuur en Milieu, Melanie Schultz van Haegen-Maas Geesteranus, neemt het advies van de KFD over. De hoogte van de dwangsom mogen wij niet weten. Die is uit de stukken weg gelakt. (zie pagina 84 in Wob-besluit verzoek documenten activiteiten Energieonderzoek Centrum Nederland)

Opvallend is wat minister Kamp de Tweede Kamer over dit alles meldt. Ieder jaar stuurt de minister van Economische Zaken de Kamer een 'Rapportage ongewone gebeurtenissen in Nederlandse nucleaire inrichtingen'. Het rapport over 2013 maakt melding van de storing van de gasmonitor. Maar Kamp laat een aantal zaken onvermeld. Dat NRG te weinig controles uitvoert, dat het incident te laat is gemeld en dat de KFD NRG een dwangsom heeft opgelegd - het staat allemaal niet de rapportage.

Brandpunt Reporter vroeg NRG om een reactie op het incident met de gasmonitor. Harrie Buurlage, sinds 15 november 2013 operationeel directeur van NRG, zegt dat de zogenoemde POS melding waarin een medewerker stelt dat de kernreactor 's zomers te mager is bezet, niet klopt. "De interne noodorganisatie is altijd intact geweest, ook toen."

Buurlage zegt dat het huidige NRG een andere onderneming is dan een jaar geleden. In november 2013, hebben hij en algemeen directeur Niels Unger het voltallige personeel bij elkaar geroepen voor een onaangename boodschap. Na een aantal incidenten (de gasmonitor, de dreigende kettingreactie) was duidelijk dat de veiligheidscultuur bij NRG een verdere bedrijfsvoering in de weg stond.

Buurlage: "We hebben besloten alle nucleaire installaties stil te leggen. Dat is nogal een beslissing als je weet dat duizenden kankerpatiënten dagelijks van onze medische isotopen afhankelijk zijn, en de wankele financiële toestand van het bedrijf verder productieverlies eigenlijk niet verdraagt."

De (nieuwe) directie van NRG neemt de beslissing na een aantal veiligheidsincidenten in 2013 die op deze website te lezen zijn, zoals de defecte gasmonitor. Waar de gasmonitor een duidelijk signaal was, zijn er volgens Buurlage ook "zachte signalen". Dat zijn aanwijzingen dat 'bij niet ingrijpen er problemen zouden kunnen ontstaan met de veiligheid'. De boodschap aan het personeel was, zegt Buurlage, dat 'we in het verleden onvoldoende gevoelig zijn geweest voor dat soort signalen'.

Brandpunt Reporter heeft van meerdere bronnen begrepen dat een aantal medewerkers van NRG is ontslagen omdat ze de veiligheidsregels verwijtbaar overtraden. Buurlage bevestigt dat er ontslagen zijn gevallen maar 'dat is meer uitzondering dan regel'. Om het personeel meer veiligheidsbewust te maken wordt inmiddels iedereen op cursus gestuurd. De senior managers zijn al getraind, deze maand (oktober 2014) is het middenkader aan de beurt. Uiteindelijk is het de bedoeling dat alle medewerkers in 2015 worden bijgeschoold in 'positief veiligheidsgestuurd gedrag'. Sinds mei van dit jaar zijn alle nucleaire installaties in Petten weer in bedrijf. Zonder problemen, zegt Buurlage. 'Daar ben ik trots op'.

Over de hoogte van de dwangsom wil Buurlage niks kwijt. 'Dat is bedrijfsvertrouwelijke informatie'.

Bekijk bron: Vragen en antwoorden Infrastructuur en Milieu